महाराष्ट्रात महाराष्ट्र कमी होतोय

देशाच्या स्वातंत्र्याचा अमृतमहोत्सव सुरू आहे. महाराष्ट्राच्या निर्मितीची सहा दशके पूर्ण झाली तरी अजून आम्ही आमच्या राज्याचा मंगलदेशा, पवित्रदेशा असा नावलौकीक टिकवू शकलो नाही ही आमची प्रगती आहे की, अधोगती आहे याचा विचार करावा लागेल. गोविंदाग्रजांच्या कवितेत राकट देशा, कणखर देशा दगडांच्या देशा, असा उल्लेख हा महाराष्ट्राचे शौर्याचे, धैर्याचे आणि स्थीतप्रज्ञतेचे वर्णन करणारे शब्द आहेत; पण सध्या बेरोजगारीचे सर्वाधिक प्रमाण हे महाराष्ट्रात आहे. मराठी माणसाचा इतिहास अटकेपार झेंडा लावण्याचा आहे, हे केवळ सांगण्यापुरते उरले आहे; पण नोकरीसाठी आमचा तरुण आपल्या सोयीच्या गावापलीकडे जाण्यास तयार नाही.
मुंबईत नोकरी मिळत असेल, तर घाटावरचा माणूस नोकरी लागायच्या आधीच आणि अर्ज करायच्या आधीच तिथं राहायचं कुठे?, जेवायचं कुठे या चिंतेत अडकून पडतो. त्याचवेळी उत्तर प्रदेश, बिहारचा तरुण मुंबईत कसलाही विचार न करता येत असतो. महाराष्ट्राबाहेर दिल्ली, चेन्नई, कोलकाता, बंगळुरू अशा शहरात नोकरीसाठी जाण्याचे धाडस केले जात नाही, कारण आम्ही तशी मनोवृत्ती तयार करण्यास असफल ठरलो आहोत. शिक्षणातून जो आत्मविश्‍वास मिळणे अपेक्षित असते, तो आत्मविश्‍वास न मिळाल्यामुळे आमचा तरुण शिक्षणाची डिग्री घेऊन दगड होऊन पडला. बेरोजगारांच्या यादीत त्याचे नाव सतत वेटिंगलिस्टवर राहिले. दगडांच्या देशा म्हणजे आमच्या व्यवस्थेने दगड निर्माण करणारे शिक्षण देण्याचे धोरण राबवले. मराठी संस्कृतीचा ‍ºहास होत गेला. आमच्या लोककला, आमची वेशभूषा, आमचे राहणीमान, आमची भाषा, आमचे खाणे या सगळ्यांवर परकीय, परप्रांतीय आक्रमणे झाली आणि आम्ही आमचे स्वत्व विसरलो ही वस्तुस्थिती नाकारता येणार नाही.

एक काळ असा होता की, महाराष्ट्राची ग्राम्य संस्कृती ही विविधता आणि वैभवसंपन्न अशी होती. प्रत्येक जिल्ह्याची, शहराची, खेड्याची एक संस्कृती होती. या संस्कृतीचे अवशेष आज शिल्लक असले, तरी त्यावर प्रचंड प्रमाणात सांस्कृतिक अतिक्रमणे झाली आहेत. बलुतेदारीच्या पद्धतीत खेडी ही स्वयंपूर्ण होती; पण आज येथील लोकांच्या रोजगारावर गंडांतर आले आहे. नोक‍ºयाही आमच्या आळसामुळे, बाहेर न पडण्याच्या प्रवृत्तीमुळे आम्ही मिळवण्यास अपात्र ठरलो आणि आमचा स्थानिक पारंपरिक व्यवसायही आम्ही धोक्यात आणला आहे, ही वस्तुस्थिती आहे.
त्यामुळे गेल्या साठ वर्षांतील महाराष्ट्राचे चित्र हे अतिशय वाईट अवस्थेकडे घेऊन जाणारे आहे. महाराष्ट्राचे गौरवगीत आम्हाला काल्पनिक वाटू लागत आहे. येथील ग्राम्य संस्कृतीत भाग घेणारा प्रत्येक बलुतेदार हा सन्माननीय घटक होता. आज तोच बेरोजगारीच्या खाईत लोटला जात असताना, त्याला संरक्षण देण्यासाठी काही नियंत्रणे आणणे शासनाचे कर्तव्य आहे. आज शहरातील जेंट्स पार्लर, सलून एअर कंडिशंड झाली आहेत. शेकडो-हजारो रुपये घेऊन चकाचक आणि मोक्याच्या जागेत भव्य दुकाने थाटून कमाई करत आहेत; पण हे कमाई करणारे मराठी लोक नाहीत. उत्तर प्रदेश, बिहारचे कारागीर आहेत. अतिशय तरुण आणि नवनवे प्रकार करणारे कारागिर आहेत. ग्राहकांच्या खिशातून गोड बोलून पैसा काढण्याचे कसब त्यांना जमले आहे; पण आमचा नाभिक तरुण मात्र आपल्या परंपरागत व्यवसायाची लाज वाटून कुठे नोकरी मिळते का, म्हणून भरकटत राहतो. खोट्या प्रतिष्ठेच्या नादी लागून आपले स्वत्व गमावून बसला आहे.

हाच प्रकार आमच्या मूर्तीकार, कुंभारकाम करणाºया माणसांचा झाला आहे. गुजरात, राजस्थानातले मूर्तीकार, कुंभार आमच्या कुंभार समाजाच्या लोकांवर अतिक्रमण करत आहे. त्यासाठी संरक्षण देणे गरजेचे आहे. आमचा सुतारही आजकाल दिसेनासा झाला आहे. सुतार, पांचाळ हा कारागीर न राहता तो आता कुठे तरी नोकरी धंद्याच्या मागे लागलेला दिसतो आहे. आमच्या लाकूडकामाचे, घराच्या फर्निचर, सजावटीचे काम करण्यासाठी गुजरातधील जांगिड लोक आम्ही वापरू लागलो आहे. टप्प्याटप्प्याने महाराष्ट्राची संस्कृती पुसून टाकत इथल्या संस्कृतीला निर्जीव दगड बनवण्याचे काम आपण करत आहोत. दगडांच्या देशा म्हणून सर्वांना दगड करण्याचे काम चालू आहे.
इथला शेतकरीही आज आत्महत्या करताना दिसतो आहे. इथल्या लोककला घटका मोजत आहेत. इथला चित्रपट चालतो तो अनुदानाच्या भरवशावर. संपूर्ण भारताला दादासाहेब फाळके या मराठी माणसाने चित्रपटाचे वरदान दिले. दादासाहेब फाळके, व्ही. शांताराम, असे असंख्य मराठी दिग्गज एकेकाळी संपूर्ण हिदी चित्रपटसृष्टीवर अधिराज्य गाजवत असताना, आम्हाला आमचा मराठी चित्रपट काढण्यासाठी अनुदान घ्यावे लागतं, हे सरकारचे कलाकारांना अपंग करण्याचे धोरण आहे. जोपर्यंत चित्रपटांचे अनुदान बंद होत नाही, तोपर्यंत दर्जेदार चित्रपट निर्माण होणार नाहीत. जे चित्रपट गाजले ते अनुदानाची अपेक्षा ठेऊन काढलेले नव्हते. आमचा हापूस आंबा हा कोकणचा राजा. पण आज त्या हापूसची विक्री करणारे दारोदार फिरतात ते भय्ये आहेत. मराठी माणसाला हा हापूस आहे का आणखी कुठला बनावट आंबा आहे, ते कळत नाही. पण हा हापूस आंबा आहे, हे बेधडकपणे भय्या सांगतो. कोकणातील आंबा उत्पादक आंब्याचे उत्पादन घेतो, ते काय भय्याला मोठे करण्यासाठी काय?

आज महाराष्ट्र फक्त नकाशात शिल्लक आहे. इथला रोजगार, व्यापार, उद्योग हे सगळे परप्रांतिय सांभाळत आहेत. सकाळच्या चहा, इडलीपासून, दूध घालण्यासाठी, चौपाटीवर किंवा कुठेही खाऊ गल्लीत खाण्यासाठी जायचे तर उडपी, दाक्षिणात्य नाही तर उत्तर प्रदेशातील लोक असतात. या मर्यादा आम्ही घालून घेतल्यामुळे फक्त खरेदीदार, ग्राहक म्हणून महाराष्ट्र आहे. पैसे कमावण्यासाठी महाराष्ट्र फार कमी शिल्लक आहे.
मुखशुद्धी/प्रफुल्ल फडके\\

About Editor

अवश्य वाचा

उखाणा

सवाष्णीने आपल्या पतीचे नाव घेण्याची एक पारंपरिक शैली ही महाराष्ट्राची ओळख आहे. लग्नात किंवा सण-समारंभात …